A terapia é unha linguaxe

Fai uns anos, chegou a min unha frase sinxela: "A mediciña é Unha". Segundo a definición de "Unha" é " Sen diferenzas en si mesmo que permitan establecer divisións". Iso coincidía coa visión do antigo paradigma holístico, no que corpo, psique e contorna eran divisións imaxinarias que agochaban a certeza de que o corpo non enferma sen que tamén o fagan a mente e a contorna, entendida ésta última como todo o que influe sobre o ser humano, dende o medio ambiente ata o medio social, pasando pola alimentación e o campo cultural. 

Botando man do senso común, o deterioro do medio ambiente, afecta a nosa saúde, xa que nutrímosnos, respiramos e bebemos deste. E igualmente, a calidade das nosas relacións interpersoais afecta importantemente ao noso estado de ánimo e, polo tanto, á nosa saúde. Así mesmo, as convencións culturais, coma por exemplo o machismo, afectan o benestar das persoas que o sufren.

A mediciña antigamente unificaba campos tan diversos coma a astroloxía, as matemáticas e as humanidades na arte da curación. Crían que o ser humano era máis que un corpo e o espectro de coñecementos para comprender esta complexidade era a máxima posible. Iso contrasta co reduccionismo que se instauró a partires de Descartes, onde o ser humano entendeuse só coma un corpo e a suma das suas partes. Dende ese intre, a mediciña afastouse do humanismo e da contorna, e cebouse de se mesma, orixinando especialidades que entenderan e atenderan ás partes dese corpo. Deixouse os estados anímicos para outra disciplina, a psicoloxia. E a contorna para a ecoloxía.

A universalización dos coidados da saúde, trouxo consigo a comercialización deses coidados, coa introducción masiva de fármacos. Pílulas e bebedizos custeados polos sistemas nacionáis de saúde para ir capeando síntomas sen investir moito tempo en dar consellos ou escoitar á persoa enferma. Unha mediciña de masas necesaria para permitir universalizar a asistencia, pero que pervertiu o concepto de mediciña. Por unha banda, a gratuidade do servizo contribuiu a restarlle valor entre xs usuarixs; e por outra banda, reduciu a impersonal relación terapéutica entre paciente e médico a unha breve narración dos síntomas para obter un tratamento. E como titulo esta reflexión, a terapia é unha linguaxe, é unha vía de comunicación entre axudante e solicitante de axuda. É algo máis que asistir a un corpo. Algo máis que atender e tratar uns síntomas para acalalos. Certo que o corpo "fala" a través deles, pero se somos máis que corpos, escoitar o que hai máis alá deses síntomas, non só é bo, senón que é imprescindíbel para chegar a sua causa e poder tratala para aspirar a curar, non só a paliar síntomas. Esta é a vocación das terapéuticas chamadas alternativas, establecer linguaxes que comuniquen, non só o terapeuta co corpo da persoa atendida, senón coa sua integridade física, emocional, mental e ambiental. 

Dende que me iniciei neste apaixonante mundo da terapéutica, aprendín algúns destes linguaxes. Aprendín das artes curativas da acupuntura oriental, do coñecemento da ayurveda. Aprendín a tratar doenzas e enfermidades con imáns, con remedios florais, con homeopatía, coas mans ou cunha axeitada elección dos alimentos e dos nutrintes. Pero sobre todo, aprendín a escoitar e ver á persoa que pide axuda. Aprendín que me ensinaban e que a terapéutica ten moito de pedagoxía. Só quen está en disposición de aprender, pode sandar.

A pesares da grande variedade de terapias existentes, ningunha é mellor ou peor que outras, o mesmo que non hai idiomas mellores ou peores. Todos sirven ao mesmo fín, comunicar. Todas as terapias sirven ao mesmo fín, sandar. É a persoa que exerce de terapeuta quen fai boa a terapia en función da calidade da sua mensaxe e da sua habelencia de transmitilo. A clave para recibir axuda é a boa elección, non da terapia, senón da persoa que vai tratar coa persoa enferma, o confidente que vai a escoitar a nosa historia e da cal extraerá a mellor mediciña: a nosa verdade.

Desapego

É o desapego, unha cualidade psíquica que permite, entre outras cousas, alonxarse de actitudes e conductas destructivas ou tóxicas no eido persoal ou relacional. Ainda que poida semellar paradóxico, podemos chegar a ser tóxicxs para nós mesmxs, no contexto da neurose psíquica, esa que fai que interpretemos a nosa realidade dun xeito errático. Para axudarnos a soportar esa desadaptación, botamos man de sustancias tóxicas coma as drogas (legáis -psicofármacos- ou non), alcol ou ben de costumes coma o tabaquismo ou consumindo alimentos que sabemos perfectamente que non son bos para nós na súa calidade ou cantidade.

Tamén intoxicámonos na compaña de persoas tóxicas, esas que deixan mal corpo estando con elas, case que sen enerxía. Esas que fan que a convivencia, depare un notábel empeoramento da nosa calidade de vida. Persoas que empregan a vinculación con nós, para satisfacer a súa insatisfacción, para proxectar as súas frustracións, para drenar os seus agravios persoais, laiándose de xeito permanente.

Tamén intoxicámonos cos espazos que habitamos, lugares caóticos que reflicten o noso desorden psíquico, ou ben, espazos saturados de cousas que acumulamos crendoas necesarias, e impedindo con elo que gocemos paradóxicamente do noso propio espazo, como faríamos coa amplitude e apertura dunha praia ou dun prado.

Igualmente, intoxicámonos co tempo, consumido con présa que deixa a súa pegada en forma de estrés. Os horarios, que en principio deberan servir para ordenar e armonizar o noso tempo, os empregamos tal cal facémolo cos espazos, para sobrecargalos con traballos, compromisos e actividades, seica para sentir que facemos das nosas vidas algo de proveito, no medio da paranoia colectiva de ser productivxs para que outrxs consuman. Esa sobrecarga, impide que gocemos -coma dos espazos ceibes- da nosa liberdade, da nosa soidade, sen tempos nin pasatempos nin obrigas. Só canda poidamos apertar ese tempo persoal sen présas nin medos, seremos donxs do noso tempo, e digo máis, seremos o noso tempo.

Intoxicámonos con ruido, co colectivo pero principalmente co noso ruido persoal, un ruido mental incansábel, que agochamos con máis ruido que producimos e que tamén consumimos, para non escoitarnos. Ese que puntualmente achégase pola noite ó deitarnos, canda é o silencio quen o revela. Un silencio revelador e tamén necesario. Precisamos curas de silencio, para escoitarnos sen berrar, para comprendernos sen xuzgar e aceptarnos sen rexeitar os nosos monólogos mentáis, antes de ser quen de silencialos a través da meditación, unha aprendizaxe necesaria para observar e escoitar e tomar conciencia que nada diso somos nós.

 No traballo co desapego aparece unha vía recoñecible para a nosa saúde. Permite deixar atrás o sobrante, o que xa non representa aquilo que somos, o que xa non aporta nada máis que insatisfacción, e que resulta polo tanto, tóxico. E coma todo o tóxico, ten o seu "enganche" en nós. Por iso, non é doado o desapego. Por iso, trabállase para que sexa posíbel deixar atrás hábitos nocivos, xestionar persoas nocivas, trocar espazos e tempos nocivos para aspirar ao benestar e a calma que, as veces, nin percibimos como urxentes na nosa vida. Actuamos coma "ionkis" da nosa vida tóxica, de aquelas sustancias, alimentos, persoas, obxetos de consumo, espazos e tempos que resultan tóxicos. E non nacemos "ionkis", facémonos. E como todo o que se fai, pode desfacerse; como todo o que se destrue, pode construirse. Podemos recuperar a saúde desgastada, a calma perdida o benestar esquecido. Podemos, basta necesitalo; sentir a urxencia de facelo ou ter a coraxe de pedir axuda se non somos quen de facelo por nós mesmxs. Desapego implica independencia, autonomía, empoderamento. E debemos empoderar a nosa vida, deixando de ser dependentes de calqueira persoa, situación e cousa que resulte tóxica para nós. Doentes non facemos ben a ninguén, por contra, compartimos o peor de nós. Porqué?. Parte da resposta é outra pregunta: para qué? A outra parte da resposta é o motivo do noso traballo: para desapegarse.

MEDICIÑA DE MASAS OU DE PERSOAS

Dicíame unha persona fai pouco, que isto que eu practicaba era un xeito de facer tratamento pouco ortodoxo. Iso (especulaba) pode provocar recelo entre quen non coñecen este xeito de facer mediciña para persoas. Vou tratar de divulgar e reivindicar a súa valía (coido que a ten), se permitídesvos un intre para ler. 

Falo de facer mediciña para persoas. Semella unha obviedade. Pero, cando tratas persoas, daste conta que non son as súas enfermidades, nin son o que lles doe, non o que comen, nin son historias clínicas. Simplemente, son persoas, con historias vitáis complexas que deixaron pegadas no seu corpo ou na súa alma (entendida etimolóxicamente como ánimo). Pegadas que os facultativos chaman síntomas e signos e que tratan de borralas sen máis con fármacos, perdendo así (ao meu entender) o rastro desa persoa e da súa historia. Un rastro necesario para averiguar as causas da enfermidade e poder tratala e, finalmente, curala. 

Por ilo, nas sesións de traballo, non trato (ou non só) a unha persoa polos seus síntomas, senón polos seus sentires, os xeitos de vivir o que lle acontece. Unha información precisa e preciosa que non hai que obviar, senón escoitar, comprender e contextualizar no seu corpo. A dor física ou psíquica é unha mensaxe deste, coa que cómpre establecer unha dialéctica, para descodificala, para atribuíla a uns feitos ou a malas vivencias que representan a orixe da doenza, e logo tratar de facerllo comprensíbel para a persoa. Só así, pode aprender da sua experiencia, só así pode previr percorrer novamente vellas pegadas e cronificar a incomprensión da súa propia historia que, se cadra, no mellor dos casos, adoita reducirse a un recopilatorio de síntomas aparentemente inconexos, que os facultativos chaman historia clínica. 

Trato a persoas, do xeito máis persoal e persoalizado do que son capaz. Fago bo un dos principios do enfoque terapéutico que practico, o enfoque holístico, ese que di que non hai doenzas, senón doentes. Ese que di que non hai doentes, senón persoas que enferman. Ese que di que se non hai dúas persoas iguáis, non poden enfermar e ser tratadas do mesmo xeito. Esta profesión ten moito de arte, xa que te ensina a ver a cada persoa como unha obra orixinal, única e irrepetíbel, e cómpre tratala do xeito que isto merece, cun mimo artesanal. Tratalas persoas en serie, coma obxetos numerados e catalogados por doenzas preestablecidas, comprimindo o tratamento nun fármaco que inxerir con rutina e sen máis sentido para a persoa, non é nin foi o meu xeito de facer terapia.

E igual que non reduzo á persoa enferma aos seus síntomas, nin reduzo o tratamento a un comprimido, tampoco reduzo o tempo de atención que lle brindo para axudala. Traballo para que evolucione, sesión a sesión. Traballo para que se sinta progresivamente mellor e mellorar a sua calidade de vida. Se comprendo qué lle pasa, se está na miña man, podo axudala. Seino. Só é cuestión de tempo, do seu tempo. Se ten tempo para sandar, o mellor do seu tempo, eu doulle tempo, o mellor do meu tempo, para ensinarlle a sandar. Ahí está a gran diferenza entre unha mediciña cuantitativa, para masas, que non ten tempo para as persoas, e unha mediciña cualitativa, para persoas, que inviste tempo en escoitar as súas historias, acompañar nos seus temores, facilitar o proceso curativo cando non é doado avanzar, e finalmente, recuperar a calidade de vida da persoa ata curala completamente, se é posíbel facelo completamente. E unha mediciña que busca mellorar a calidade de vida das persoas e aspirar a curalas, non só ou únicamente paliar os seus síntomas con pastillas, é necesariamente unha mediciña que ten calidade para chamarse como tal. Eu aspiro a practicar unha mediciña así en cada sesión, con cada persoa. A partires de ahí, que cada quen valore cómo (e con quén) quere ser tratado. Aos e ás que confiades no meu xeito de axudar, grazas por darme a oportunidade de servir.

El Dolor

El dolor es un lenguaje que se debe entender, escuchar y atender. Como lenguaje que es, intenta transmitir un hecho, un conocimiento, una verdad. El dolor no está al servicio de sí mismo, eso es sufrir. Y sufrir es una opción. El dolor sirve a la salud, la preserva, la protege. ¿Porqué entonces aguantamos o ignoramos el dolor?. ¿Porqué entonces usamos o abusamos de analgésicos, los fármacos que intentan silenciar este lenguaje? Puedo darme un golpe, hacerme daño, tomarme en consecuencia un analgésico y luego otro y luego otro, hasta que el dolor desaparezca. Puede dolerme la cabeza y tomarme en consecuencia un analgésico y luego otro y luego otro, hasta que el dolor desaparezca. Puede dolerme el estómago, la espalda, la rodillla y tomarme un analgésico y luego otro y luego otro, hasta que el dolor desaparezca. Puede incluso dolerme la vida que llevo y tomarme otro analgésico, que en su envoltorio, recibirá otro nombre, como fingiendo que se trata de otra cosa, cuando en realidad, es dolor que se filtra hacia el alma. A este otro analgésico, le llaman antidepresivo o bien ansiolítico o anticonvulsivo o antipsicotico o hipnótico. Y me tomo en consecuencia uno y luego otro y luego otro hasta que el dolor desaparezca. Si el dolor es un lenguaje, ¿qué intentaba decirnos el dolor por el golpe que nos dimos, o el dolor de cabeza, o el dolor de estómago o el de la espalda o el de la rodilla?. ¿Qué intenta decirnos nuestra vida, la que nos duele, la que para vivirla como la vivimos, necesitamos un analgésico llamado antidepresivo, o ansiolítico, o hipnótico o antipsicótico o anticonvulsivo?. Si abres la boca y cierras los ojos, sólo tomarás una droga, que llaman fármaco. Un preparado químico, evaluado por los mismos que lo fabrican, comercializan y venden sus bondades al colectivo médico. ¿Ha calado tanto el mensaje objetivo (ese que nos reduce a un mero objeto) de que sólo somos un cuerpo (el objeto) que tiene dolores y molestias que hay que eliminar para seguir funcionando (produciendo) sin molestarnos a cuestionar ese funcionamiento? Si pretendemos que los dolores desaparezcan sin más, sin darnos cuenta, pretendiéndolo, desaparecemos nosotrxs mismxs en el dolor.

Arquetipos de la salud

Cuando hablamos de enfermedad, ¿de qué hablamos exactamente? He escrito "enfermedad" en el buscador de Google y me salen multitud de páginas. Busco lo que dice la OMS (Organización Mundial de la Salud) y la define en términos de desviación de la fisiología, referida al conjunto de las funciones del cuerpo humano. Y las funciones, hablan del movimiento de los órganos y tejidos. Pero, una persona es mucho más que un grupo de órganos y tejidos que se mueven. De hecho, ¿porqué se mueven?. En la antiguedad, uno de los mayores referentes en medicina clásica, Galeno, definía la fisiología como los espíritus (spiritus) que hacen que los órganos funcionen. Estos espíritus, la materia sutil que aporta vida a unos tejidos inanimados por sí mismos, se corresponden con las tres almas o psychés como acuñó Aristóteles, término que a la postre, daría nombre a la psicología (etimológicamente, estudio del alma). De esta manera, se deduce como ya se afirmaba también desde la medicina clásica oriental, que son los estados de ánimo y los humores lo que están en el origen de la enfermedad. Esos estados de ánimo y humores, se corresponden, según el paradigma oriental como Energía o Chi y en la medicina Ayurvédica como Prana. Términos que nos retrotraen a que el estado de salud, se correlaciona con el estado anímico-humoral o, lo que es lo mismo, con el estado energético. De ahí que la mente esté tan profundamente implicada en el origen y curso de las enfermedades, para mejorar o para empeorar.

Llegados al territorio de la mente, ésta de igual forma que ocurre con el cuerpo físico, tiene sus propios medios de regulación. Son los que dan nombre al tema que os presento: los arquetipos. Los Arquetipos son patrones de comportamiento interiorizados en nuestro inconsciente individual y colectivo. Por colectivo, entiéndase culturalmente, ya que nuestro ámbito cultural, influye de modo importante en nuestro comportamiento. Si el sistema de creencias culturalmente aceptado supone o no un estrés psicológico, es la clave de la regulación psicológica. Los Arquetipos nos enseñan formas de adaptarse a los reveses psicológicos. Nos enseñan a buscar dentro formas resolutivas de afrontar los retos por los que la psique de cada persona atraviesa a lo largo de su vida. Nos enseñan a confiar de nuevo tras haber dejado de hacerlo, a superar temores, a curar nuestras heridas psíquicas y dejar atrás comportamientos victimistas; a buscar salidas a los problemas, a comprometerse con personas o proyectos, a poner límites a los demás y acotar nuestra responsabilidad a lo que realmente nos compete; a saber renunciar a lo que ya no nos aporta en nuestra vida y a crear nuevas formas de vivir más adecuadas a quien unx es en cada momento; a ser de nuevo dueñxs de nuestra vida y encontrar en ella la forma de materializar nuestros sueños e inquietudes; finalmente, a aprender a diferenciar lo intrascendente de lo esencial y recuperar, si se ha perdido, las ganas de sonreír, el sentido del humor, que es el humor que más sentido podemos encontrar para nuestros malestares. Reírse de unx mismx, con la vida, con todo. La risa, la expresión de la alegría, como cualquier emoción, está llena de energía, pero de una que es capaz de acompañar en nuestro camino que va desde el malestar al bienestar. El tipo de energía que justifica este camino de búsqueda y encuentro de la misma alegría, el gran arquetipo de salud.

Como terapeuta, acompaño en este camino a quienes quieren recorrerlo. Lo conozco, reconozco algunos de sus desvíos, ya que todos no se pueden reconocer hasta que no se pasa por ellos. Enseño a reconocer sus trampas, donde unx se estanca, enseño a encontrarse cuando unx se siente perdidx. Y sobre todo, enseñó a caminarlo, a pesar de ser desconocido y precisamente porque lo conocido ya no es suficiente para estar bien.